ราชบุรี Only

กว่าจะเป็นตัวหนังใหญ่หนึ่งตัว ขั้นตอนฟอกหนัง วาดลาย และตอกฉลุ

ตัวหนังที่ขยับอยู่หน้าจอผ้าขาวในคืนแสดงไม่ได้เกิดขึ้นในวันเดียว มันผ่านมือช่างมาหลายขั้น ตั้งแต่หนังวัวดิบหนึ่งผืนไปจนถึงภาพฉลุที่แสงไฟลอดผ่านได้ทุกช่อง

ราชบุรีมีวัดขนอนที่โพธารามเป็นแหล่งรักษาหนังใหญ่ที่คนรู้จักกันดี ใครอยากรู้ภาพรวมของวัดและการอนุรักษ์ อ่านวัดขนอนกับมรดกหนังใหญ่ของราชบุรี ก่อนได้ ส่วนด้านล่างจะพาไปดูขั้นตอนในโรงช่าง ตามที่ช่างหนังเล่าสืบต่อกันมา รายละเอียดแต่ละที่อาจต่างกันบ้าง

ขั้นที่ 1: ฟอกหนังให้สะอาดและบาง

วัตถุดิบหลักคือหนังวัว ช่างจะนำหนังมาแช่น้ำ ขูดขนและเศษเนื้อออก แล้วฟอกจนหนังสะอาดและได้ความหนาที่สม่ำเสมอ ขั้นนี้กินแรงและต้องใช้ความอดทน เพราะถ้าหนังหนาไม่เท่ากัน เวลาตอกลายจะยากและตัวหนังจะบิดงอเมื่อโดนความร้อนจากไฟ

สิ่งที่ผู้ชมสังเกตได้: ยกตัวหนังขึ้นส่องแสง ถ้าเนื้อหนังโปร่งแสงสม่ำเสมอทั้งผืน แปลว่าขั้นฟอกทำมาดี

ขั้นที่ 2: ขึงและตากให้เรียบตึง

หนังที่ฟอกแล้วจะถูกขึงกับกรอบไม้ ดึงให้ตึงทุกด้านแล้วตากจนแห้ง ขั้นนี้ทำให้ผืนหนังเรียบ ไม่ยับ และพร้อมสำหรับการร่างลาย ช่างต้องดูแดดดูลม เพราะถ้าแห้งเร็วหรือช้าเกินไป หนังอาจหดไม่เท่ากัน

สิ่งที่ผู้ชมสังเกตได้: ขอบตัวหนังที่เรียบไม่บิดเบี้ยว และผิวที่แบนราบเมื่อวางบนโต๊ะ

ขั้นที่ 3: ร่างลายจากเรื่องรามเกียรติ์

ตัวหนังใหญ่ส่วนใหญ่เล่าเรื่องรามเกียรติ์ ช่างจะร่างภาพตัวละคร ท่าทาง เครื่องทรง และฉากประกอบลงบนผืนหนัง บางตัวเป็นตัวละครเดี่ยว บางตัวเป็นภาพทั้งฉากที่มีหลายตัวละครอยู่ในแผ่นเดียว ช่างที่ชำนาญจะรู้ว่าท่าทางแบบไหนเหมาะกับการเชิดในจังหวะต่างๆ ของการแสดง

สิ่งที่ผู้ชมสังเกตได้: ท่าทางของตัวละคร เช่น ท่าเดิน ท่ารบ หรือท่าเหาะ แต่ละท่าตั้งใจให้คนดูจำตัวละครได้จากเงาบนจอ

ขั้นที่ 4: ตอกฉลุทีละจุด

นี่คือขั้นที่ใช้เวลามากที่สุด ช่างวางหนังบนเขียงไม้ ใช้ตุ๊ดตู่หรือมุกและสิ่วขนาดต่างๆ ตอกด้วยค้อนไม้ไปทีละจุดตามลายที่ร่างไว้ ลายเล็กละเอียดอย่างลายกระจัง ลายดอกไม้บนเครื่องทรง หรือลายบนผ้านุ่ง ล้วนเกิดจากการตอกซ้ำนับครั้งไม่ถ้วน

ช่างหลายคนนั่งตอกได้ต่อเนื่องนานจนลืมวันเวลา เสียงค้อนกระทบกลายเป็นจังหวะ มือกับตาไปด้วยกันโดยไม่ต้องคิด นักจิตวิทยาเรียกอาการแบบนี้ว่าภาวะที่ใจไหลไปกับงานตรงหน้าจนลืมดูนาฬิกา มักเกิดกับงานที่ยากพอดีมือ และคนทำตั้งใจกับมันเต็มที่

ช่วงนี้ช่างต้องการสมาธิสูง ถ้ามีโอกาสเข้าไปชม ควรขออนุญาตก่อนถ่ายภาพ และเลี่ยงการชวนคุยขณะที่ช่างกำลังตอก แนวทางถ่ายคลิปงานช่างโดยไม่รบกวนคนทำงาน ใช้ได้ดีในโรงช่างหนังเช่นกัน

สิ่งที่ผู้ชมสังเกตได้: ขนาดและรูปร่างของรูฉลุที่ต่างกัน รูกลมเล็ก รูยาว รูโค้ง ช่างใช้เครื่องมือหลายแบบเพื่อให้แสงลอดออกมาเป็นลาย

ขั้นที่ 5: ลงสีและตกแต่ง

เมื่อฉลุเสร็จ ตัวหนังจะถูกลงสีตามแบบของแต่ละคณะ บางตัวเน้นสีเข้ม บางตัวระบายสีให้เห็นเครื่องทรงหรือผิวของตัวละคร สีที่ลงไว้ช่วยให้ตัวหนังดูมีชีวิตแม้ในตอนที่ไม่ได้อยู่หลังจอ

สิ่งที่ผู้ชมสังเกตได้: ลองดูตัวหนังทั้งตอนที่มีแสงส่องจากด้านหลังและตอนแสงปกติ จะเห็นว่าลายฉลุกับสีทำงานต่างกัน

ขั้นที่ 6: ติดไม้ตับสำหรับเชิด

ขั้นสุดท้ายคือการติดไม้ตับ ซึ่งเป็นไม้ที่ใช้คีบและจับตัวหนังให้คนเชิดยกขึ้นถือได้ ไม้ต้องยึดแน่นพอที่จะรับการโยกไปมาในจังหวะการเชิด แต่ไม่ทำให้ตัวหนังฉีก ตัวหนังใหญ่จึงพร้อมขึ้นจอ พร้อมกับเสียงดนตรีและคำพากย์

ดนตรีที่บรรเลงประกอบการแสดงก็เป็นอีกโลกหนึ่ง ใครอยากฟังให้เข้าใจมากขึ้น ลองอ่านเรื่องเริ่มฟังวงปี่พาทย์ตามงานวัดแบบมือใหม่ ประกอบ

สิ่งที่ผู้ชมสังเกตได้: ตำแหน่งที่ไม้ตับยึดกับตัวหนัง และวิธีที่คนเชิดจับไม้เพื่อให้ตัวหนังเอียงหรือหมุนได้ตามท่า

ถ้าได้ยืนอยู่หน้าจอหนังใหญ่อีกสักหน คุณจะมองหาอะไรก่อน รูฉลุเล็กๆ บนเครื่องทรงที่แสงไฟลอดผ่าน หรือลายบนผ้านุ่งที่ช่างตอกไว้ทีละจุด?