ชุมชนมอญริมแม่กลองแถบโพธารามและบ้านโป่ง วัด ภาษา และงานบุญที่ยังสืบต่อ
31 ตุลาคม 2569
ที่ศาลาวัดริมน้ำบางแห่งแถบโพธาราม ถ้าเงยหน้าดูป้ายเหนือประตูหรือแผ่นจารึกรายชื่อผู้บริจาค อาจเห็นตัวอักษรหน้าตากลมมนที่ไม่ใช่อักษรไทยเขียนคู่กันอยู่ นั่นคืออักษรมอญ คนในชุมชนอ่านผ่านตาทุกวัน แต่คนที่มาไหว้พระแล้วรีบกลับแทบไม่เคยหยุดดู
รายละเอียดเล็กๆ แบบนี้คือประตูบานแรกที่พาไปรู้จักชุมชนมอญริมแม่กลอง ซึ่งเป็นหนึ่งในหลายกลุ่มคนที่ทำให้ราชบุรีเป็นจังหวัดที่หลายวัฒนธรรมอยู่ร่วมกัน มาอย่างยาวนาน
คนมอญเลือกตั้งบ้านเรือนริมสายน้ำที่ไหลผ่านโพธารามและบ้านโป่ง
ตามที่เล่าสืบกันและตามที่บันทึกไว้ในประวัติท้องถิ่น ชาวมอญได้อพยพเข้ามาในแผ่นดินไทยหลายระลอก และส่วนหนึ่งเลือกตั้งถิ่นฐานริมแม่น้ำแม่กลองในแถบที่เป็นอำเภอโพธารามและบ้านโป่งในปัจจุบัน แม่น้ำให้ทั้งน้ำทำนา ทางสัญจร และดินริมตลิ่งที่อุดมสมบูรณ์ หมู่บ้านจึงเรียงตัวไปตามสองฝั่งน้ำ โดยมีวัดเป็นศูนย์กลาง
เวลาผ่านไป ลูกหลานมอญแต่งงานกับคนไทยและคนกลุ่มอื่น ใช้ภาษาไทยในชีวิตประจำวัน ทำงานในเมือง ไปเรียนต่อต่างจังหวัด แต่ความเป็นมอญไม่ได้หายไปไหน เพียงแต่ไปปรากฏอยู่ในวัด ในงานบุญ และในความทรงจำของครอบครัว
วัดริมน้ำคือที่ที่เรื่องของชุมชนถูกเก็บไว้
วัดของชุมชนมอญมีจุดสังเกตที่คนภายนอกเห็นได้ไม่ยาก เช่น เสาสูงที่มีรูปหงส์อยู่บนยอด ซึ่งชาวมอญถือเป็นสัญลักษณ์สำคัญที่เชื่อมโยงกับเมืองหงสาวดีในเรื่องเล่า บางวัดยังมีเจดีย์ทรงมอญ หรือของใช้ในพิธีที่สืบรูปแบบมาจากบรรพบุรุษ
วัดหนึ่งที่คนสนใจเรื่องมอญในโพธารามมักพูดถึงคือวัดคงคาราม วัดเก่าริมแม่กลองที่ผูกพันกับชุมชนมอญ และมีจิตรกรรมฝาผนังที่คนรักงานศิลป์ตั้งใจไปชม ภาพเหล่านี้บอกเล่าเรื่องทางพุทธศาสนาไปพร้อมกับสะท้อนชีวิตผู้คนในอดีต ถ้าจะเข้าไปชม ควรแต่งกายสุภาพ ถามพระหรือคนดูแลวัดก่อนว่าอาคารไหนเปิดให้เข้าได้ และงดใช้แฟลชกับภาพเก่า
ริมแม่กลองฝั่งโพธารามยังมีวัดเก่าอีกหลายแห่งที่ควรค่าแก่การแวะ เช่นวัดที่รู้จักกันดีเรื่องหนังใหญ่ซึ่งยังมีการเชิดสืบทอดถึงทุกวันนี้ การไปเยือนวัดในย่านเดียวกันสองสามแห่งช่วยให้เห็นว่าวัฒนธรรมต่างสายมาบรรจบกันริมแม่น้ำสายนี้อย่างไร
ภาษามอญยังมีลมหายใจอยู่ในบทสวดและคำทักทาย
ในหลายครอบครัว คนรุ่นปู่ย่าตายายยังพูดภาษามอญกันได้คล่อง ขณะที่คนรุ่นหลังอาจฟังออกบ้าง พูดได้บางคำ หรือรู้เพียงคำเรียกญาติ บางวัดยังมีการสวดมนต์ทำนองมอญในงานบุญ และมีความพยายามของชุมชนในการสอนภาษาให้เด็กๆ เพื่อไม่ให้ขาดช่วง
สำหรับคนนอก ไม่จำเป็นต้องพูดภาษามอญได้ แค่ฟังด้วยความสนใจ และถามอย่างสุภาพว่าคำนี้หมายถึงอะไร ผู้สูงอายุหลายท่านยินดีเล่าให้ฟัง เพราะการมีคนอยากรู้คือการบอกว่าภาษาของเขายังมีค่า
งานบุญรวมคนกลับบ้านมาเจอกันอีกครั้ง
ช่วงเทศกาลสำคัญทางศาสนาและช่วงสงกรานต์ ชุมชนมอญหลายแห่งมีงานบุญที่ลูกหลานซึ่งไปทำงานที่อื่นกลับมาร่วม ผู้หญิงหลายคนแต่งชุดแบบมอญ ห่มสไบไปวัด บางบ้านทำอาหารตามธรรมเนียมเพื่อถวายพระและแจกจ่ายเพื่อนบ้าน งานแบบนี้เป็นทั้งพิธีทางศาสนาและวันรวมญาติในเวลาเดียวกัน
ใครอยากไปร่วม ให้ตรวจสอบข้อมูลงานล่าสุดจากวัดหรือหน่วยงานท้องถิ่น เพราะรายละเอียดและกำหนดการต่างกันไปในแต่ละชุมชนและแต่ละปี
ไปเยือนแบบแขกที่ได้รับเชิญ ไม่ใช่ผู้ชมการแสดง
- แต่งกายสุภาพเมื่อเข้าวัดหรือเข้าร่วมงานบุญ
- จะยกกล้องถ่ายใคร หรือถ่ายช่วงที่พระกำลังประกอบพิธี ให้ขออนุญาตก่อนทุกครั้ง
- ไม่เรียกหรือเหมารวมว่าทุกคนในพื้นที่เป็นมอญ หรือว่ามอญต้องเป็นแบบใดแบบหนึ่ง
- อุดหนุนอาหารหรือของที่ชุมชนทำขาย แทนการถ่ายรูปแล้วเดินจากไป
เดินต่อไปอีกนิดก็ถึงย่านตลาด ลองแวะเดินตลาดเก่าโพธารามตอนเช้า ดูตึกแถวไม้และทางลงท่าน้ำ จะเห็นว่าชีวิตริมน้ำของเมืองนี้ผูกกับแม่กลองแค่ไหน การอยู่ริมแม่น้ำใหญ่ทำให้คนที่นี่คุ้นกับน้ำขึ้นน้ำลง ความชื้นที่เกาะเรือนไม้ และตลิ่งที่ต้องคอยดูแล ไม่ต่างจากชีวิตของคนที่ปลูกบ้านอยู่ไม่ไกลจากริมเจ้าพระยา ซึ่งก็มีชุมชนมอญเก่าแก่อยู่เช่นกัน
ถ้ามองจากมุมของคนที่เกิดและโตริมน้ำแถบนี้ วัดอาจไม่ได้เป็นแค่ที่ทำบุญ แต่เป็นบ้านหลังใหญ่ของทั้งชุมชน ที่ทำให้ลูกหลานซึ่งแยกย้ายไปไกลยังมีเหตุผลกลับมานั่งศาลาริมน้ำหลังเดิมด้วยกัน